“Figure out who you are separate from your family, and the man or woman you’re in a relationship with. Find who you are in this world and what you needs to feel good alone. I think that’s the most important thing in life. Find a sense of self because with that, you can do anything else” – Angelina Jolie.

“Sense of self” đó đối với tôi là một thứ khó định nghĩa lắm, nên tôi mượn một mùi hương trong trăm mùi hương mà tôi đã thưởng thức dọc đường đời để mô tả thứ giác quan có thực, mà không có thực – mùi hương ở châu Phi, hay nói cho chuẩn xác hơn, mùi hương ở Nam Phi. Và phải là ở Soweto.

—–

Tôi đã gom nhặt lại rất nhiều thứ về Nam Phi trước khi tôi lạch cạch gõ về trang này của châu Phi: sắc tộc, màu da, ngôn ngữ và những trải nghiệm về những người bạn Nam Phi tôi đã may mắn có được trong những năm tuổi trẻ. Lạ thay những thứ lượm lặt đó chẳng thể  nào so sánh được với thứ rung cảm đã xuất hiện khi tôi đến Soweto.

Tôi không nói ngoa đâu, vì tôi không phải là người duy nhất cảm nhận được điều đó. Tôi đến Nam Phi nói là dạo chơi cũng đúng, nhưng gắn liền với một nhiệm vụ công việc: tôi phải trở về với một sản phẩm video quảng bá hình ảnh du lịch Nam Phi, trải nghiệm mọi dịch vụ để cho ra đời một sản phẩm lữ hành phù hợp với thị trường Việt Nam; đổi lại, tôi không phải chi trả gì cho toàn bộ chuyến đi xa hoa cùng với hai người thắng giải một cuộc thi mà tôi tổ chức suốt một mùa hè rồi. Cả hai người thắng giải đều là những cá nhân hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật xuất sắc. Tôi phải nhấn mạnh điều đó để bạn hiểu rằng, họ có một giác quan tinh nhạy để cho ra đời những khúc hình đẹp nhất, có hồn nhất của bất cứ thứ gì trên đời này, miễn rằng điều đó nằm trong ống kính của họ; và videp clip của họ về Nam Phi có đến 50% nội dung và hình ảnh được ghi lại tại Soweto, trong khi chúng tôi đã có một tuần “lăn lộn” ở những nơi lộng lẫy bậc nhất của mũi Nam lục địa đen.

Khi trở về và phải hoàn tất sản phẩm du lịch đến khách hàng, trong quá trình làm việc với đối tác, họ bỏ qua chương trình đến Soweto. Tôi nghĩ chắc không nhiều người Việt Nam thích đến nơi này. Cụ tỷ là khi chúng tôi đến Soweto, chúng tôi hầu như không thấy một người khách du lịch châu Á nào xung quanh. Đối với tôi, Soweto là một phần của Nam Phi. Nói Nam Phi có Núi Bàn, kim cương và những loài động vật hoang dã thì chưa đủ. Nam Phi còn có Nelson Mandela – và ông đã dành 16 năm của cuộc đời hoạt động chống nạn phân biệt chủng tộc ở Soweto.

Soweto là thôn ấp lớn nhất Nam Phi của người da đen. Người da trắng bản địa ở Nam Phi không thường lui tới khu vực này. Nếu đến Pretoria hay trung tâm Johannesburg, bạn sẽ nhìn thấy người da đen sinh hoạt xô bồ, đáng sợ và gợi lên cảm giác không an toàn đúng như những gì báo đài thường đưa tin. Ở Soweto, bạn sẽ chỉ cảm nhận được cái hương vị của châu Phi: văn hóa BBQ ngoài đường phố bất chấp thời tiết, thứ âm nhạc không lẫn vào đâu được của Die Antwoord, những bộ cánh sặc sỡ cũng những người phụ nữ châu Phi phốp pháp, những chiếc xe hơi cũ kỹ được “độ” lên thiệt “chất” và quan trọng hơn hết, cái thứ tinh thần phóng khoáng và hào sảng của lục địa đen.

Chúng tôi không có nhiều thời gian ở Soweto như mong muốn. Nhưng kỷ niệm về Soweto được lưu lại như thế này:

Chúng tôi khởi hành đến Soweto từ Ivory Tree Game Lodge, sau một buổi sớm “săn bắt” thất bại (vì chúng tôi chẳng thấy được một con sư tử nào). Cả bốn con người, và cả chú tài xế người Soweto đều thấm mệt vì đường xa, và vì một buổi sáng chưa đủ giấc. Vậy mà vừa đến Soweto, Đức đã lay chúng tôi dậy vì một một “mùi hương”, vì xúc cảm đột ngột mà Đức cứ mãi gọi là “Các cậu, tớ cảm nhận được cái “vibe” ở châu Phi rồi đấy”.

Trải qua vài ba ngày đầu ở những nơi phù hoa nhất Nam Phi, tôi gần như là bị choáng ngơp đến độ…chẳng cảm nhận được gì. Nói một cách bình dân hơn thì là, tôi có chút thờ ơ, và lưu luyến hoài chút hoang dại ở Victoria Falls. Rồi nhờ có Soweto, hay đúng hơn là cái nhà hàng Sakhumzi đông nhất con phố mà tôi mới “hoàn hồn”. Nhà hàng này đông đến nghẹt thở. Phụ nữ hay nam giới gì ở đây lại còn rực rỡ hơn những người mà lúc nãy chúng tôi đã gặp trên đường. Ai cũng ăn vận màu mè, trang sức đủ loại và mỗi người phụ nữ tết một kiểu tóc khác nhau, như thể họ đang chuẩn bị tham gia một show trình diễn tóc của nhà tạo mẫu hàng đầu nào đó. Mọi thứ họ khoác lên người, những món ăn họ gọi bày biện trên bàn, tiếng trò chuyện, cười đùa ồn ào xôn xao cả một góc phố là một bức tranh tổng thể hoàn hảo cho một thế giới khác mà tôi chưa từng biết qua, chưa từng thấy qua.

Rồi chúng tôi cũng tìm được cho mình một góc nhỏ sâu tít ở trong nhà hàng, cạnh quầy buffet dành cho khách đoàn đã đặt sẵn (dù chỉ có vỏn vẹn 04 chúng tôi). Cảm giác đầu tiên ùa đến là…”Cái gì vậy?!”. Chúng tôi muốn ngồi ở ngoài kia, thưởng thức những món hấp dẫn như những con người Phi Châu ngoài kia, tay cầm ly beer rồi hoà theo cái nhịp đầy sức sống ngoài kia, chứ không phải những quầy buffet biện bày cẩu thả, đến mức nhìn còn chẳng muốn ăn đang ở trước mắt. Lần đầu tiên, tôi có cảm giác mình là một kẻ lữ hành bị hắt hủi.  Tôi phải bình tĩnh lại một lúc lâu, và cũng phải tự mình an ủi chính mình thôi thì từng ấy ngày qua đã sống xa xỉ như một phu nhân vương giả, nên bây giờ phải trải nghiệm bình dân xem sao.

Cái quầy buffet mà tôi nhìn còn chẳng muốn ăn ở trên nó… ngon quá đi thôi! Đó chính là bữa ăn châu Phi đầu tiên của chúng tôi, và tôi vui vì nó đã diễn ra ở Soweto. Miêu tả cho đúng hơn, thì đó chính là hương vị châu Phi đầu tiên mà chúng tôi thưởng thức, theo đúng nghĩa đen của nó. Chúng tôi gọi thêm mỗi người một chai beer gừng và chén sạch một đĩa to các loại thức ăn trông có vẻ…bầy nhầy đấy. Hoá ra, ẩm thực của châu Phi phản ánh đúng thực con người họ. Đồ ăn được bày biện thực xấu xí, mà thực ngon. Trông những con người châu Phi thực đáng sợ, nhưng họ thực đáng mến.

Sau bữa trưa, chúng tôi có ít thời gian đi dạo dọc quanh Soweto. Chúng tôi băng ngang qua những con phố du lịch mời mọc, đông vui với những món hàng làm bằng tay khéo léo, độc đáo; những con hẻm cụt dọc đường đi chẳng khác nào một nhà triển lãm graffiti lộ thiên, thi thoảng xen lẫn những tấm áp phích quảng cáo bao cao su hiệu Trust. Sau này tôi đến Cape Town thì chú Mario bảo tôi rằng “the brand cannot be trusted” – môt cách chơi chữ thiệt hay. Đó là lý do vì sao nó được tin dùng ở Soweto. Câu chuyện vui đó đi theo tôi về tận Việt Nam. Nói Nam Phi là thành phố hiện đại và giàu có, thì có lẽ nó ở nơi nào đó khác chứ không phải Soweto, mặc dù trông nó tươm tất hơn hầu hết các thôn ấp của người da đen ở Nam Phi, hay những ngôi làng cằn cỗi ở châu Phi nói chung. Những quầy tạp hoá thô sơ, những cái nhìn tò mò của kẻ trưởng thành, cả những cái nhìn thèm thuồng của lũ trẻ con vào đám khách du lịch (là bọn tôi) phản ánh chân thực cái sự cũ mèm lạc hậu mà thế giới vẫn hay gán ghép khi nói về châu Phi. À, “retro” đấy!

Rồi chúng tôi đi ngang qua ngôi nhà cũ của vị lãnh tụ vĩ đại Nelson Mandela, giờ đã trở thành viện bảo tàng và người ta kiếm tiền với nó bằng mọi cách. Việc bạn đứng trước cái cổng để chụp ảnh, có một cậu nhóc tuổi mới lớn đứng chặn các du khách khác hộ bạn để bạn có một bức ảnh trống khung hình cũng có thể trở thành một cách kiếm tiền. Đối với tôi, nó không phải là một điểm trừ, nó chỉ là một điều quá thực tế trong cuộc sống, không chỉ diễn ra ở Soweto mà hầu như là mọi nơi, chỉ là bằng cách này hoặc cách khác mà thôi. Những câu nói bất hủ của Nelson Mandela được in ra hoặc được vẽ tay và bày bán dọc đường đi. “Eduction is the most powerful weapon which can be used to change the world” – câu nói đã phát động cuộc cách mạng cho những con người quê hương ông.

Điểm cuối cùng mà chúng tôi đến thăm là viện bảo tàng Hector Pieterson. Viện bảo tàng được xây dựng từ 2002 để tưởng nhớ Hector Pieterson – cậu học sinh 13 tuổi thiệt mạng đầu tiên trong cuộc đấu tranh giành quyền bình đẳng trong giáo dục ngôn ngữ diễn ra năm 1976 – là một viện bảo tàng khang trang và hiện đại. Bước vào trong viện bảo tàng, tôi mới cảm nhận được sự tôn trọng nhất định của chính phủ dành cho quá khứ tự hào của họ. Chúng tôi mỗi người đi một ngả, trầm ngâm đọc lại những dòng lịch sử có sức ảnh hưởng lên toàn thế giới. Dù muốn hay không muốn thừa nhận, nạn phân biệt chủng tộc dường như vẫn còn âm ỉ, dai dẳng như một con quái vật sống ngấm ngầm dưới lòng đất, đặc biệt là ở Nam Phi. Và tôi đã cảm nhận điều đó rất rõ khi đặt chân đến nơi đây…

Cảm xúc là một thứ gì đó thật mãnh liệt tấn công ta khi ta yếu ớt nhất. Nhưng đôi khi nó  lại là thứ sức mạnh vô biên. Tôi đã học được điều đó ở Soweto, chắc chắn hơn bao giờ hết, vì tự nhiên thôi mà tôi hiểu vì sao Nelson Mandela đã có thể mạnh mẽ nhường ấy. 27 năm của cuộc đời…

—–

Khi trở về và phải hoàn tất sản phẩm du lịch đến khách hàng, trong quá trình làm việc với đối tác, họ bỏ qua chương trình đến Soweto. Tôi nằng nặc bắt họ phải thêm Soweto vào chương trình tour. Làm sao bạn có thể đến Nam Phi mà không đi qua một cái township nào chứ hả, nhất là Soweto?

—–

.::Nat & her journeys::.

Soweto, South Africa, Dec ’16.