“Voi ở Lào có ba số phận: hoặc là trở về với cuộc sống hoang dã tự sinh tự diệt và bị săn bắt để lấy ngà, hoặc là được nuôi để chở gỗ (elephant logging); hoặc là phục vụ du khách để thúc đẩy nền du lịch của Lào.
Năm 1990, Thái Lan đã lần đầu tiên cấm sử dụng voi để chở gỗ. Sau đó, lần lượt những nước Myanmar, Lào cũng tiếp tục hưởng ứng. Nhưng Myanmar và Lào chỉ có cấm, mà lại chẳng đưa ra được phương án khắc phục hậu quả nào cho người dân bản làng, và cho cả những chú voi. 20,000 chú voi ở Lào sau đó đã bị mất việc, chết đói hàng loạt, bị săn bắn lấy ngà vì không thể tồn tại được trong môi trường hoang dã.”
Đây là những gì tôi đã đọc đi đọc lại rất kỹ khi đến thăm Elephant Sanctuary Village & Resort. Trong lúc chờ đợi các bạn cùng nhóm tập cưỡi chú voi con sáu tuổi, nặng 250kg, trị giá 45,000USD/tháng thuê ở khoảng sân bên ngoài kia, tôi mon men ra phía sau để tìm hiểu rõ hơn thông tin về y tế dành cho voi và số phận của những chú voi trên dòng sông Nam Khan.
Voi ở Lào có ba số phận. Khác với loài người, chúng không định đoạt được số phận của mình.
Đây là lần thứ Hai tôi phải ngồi xuống viết ngay một bài về một miền đất tôi vừa đặt chân tới. Lần thứ Nhất là về Maroc – vì tôi không thể cưỡng lại được nét duyên dáng của đất nước Bắc Phi đầy sắc màu này. Lần thứ Hai là về Elephant Sanctuary Village & Resort – vì tôi không thể im lặng, mặc dù Elephant Sanctuary Village & Resort chẳng nợ tôi điều gì.
Hãy nói một chút về giai đoạn tôi ngồi lên kế hoạch cho chuyến đi. Tôi không dự định tham gia những hoạt động về voi như là cưỡi voi, tập thuần hoá voi và ủng hộ mọi hoạt động mà con người đã làm với voi. Cho đến khi tôi vô tình tìm thấy Elephant Sanctuary Village & Resort – nơi mà họ cam kết giải cứu cho những chú voi, tạo dựng một thiên đường nho nhỏ cho chúng sinh sống khoẻ mạnh và hạnh phúc. Mục đích chính của tôi khi đồng ý đặt tour tại Elephant Sanctuary Village & Resort là đóng góp, vì so với những quầy du lịch không tên mọc lên đầy rẫy dọc chợ đêm Luang Prabang thì cái giá chúng tôi phải trả đắt hơn rất nhiều lần. Chưa kể đến việc tôi phải chờ xác nhận để đảm bảo số lượng khách đến không vượt quá quy định của ngày hôm đó.
30 phút gập ghềnh qua những con đường mờ bụi, chúng tôi cũng đến được làng Ban Xieng Lom. Dòng sông Nam Khan đục màu êm ả trôi, gió mùa đông Đông Dương se se lạnh từng cơn và những chú voi đã đứng xếp hàng…ăn chuối ngay từ ngoài cổng. Elephant Sanctuary Village & Resort khang trang, lịch sự, sạch sẽ và chuyên nghiệp. Họ bài trí cổng chào, những thảm cỏ xanh còn ướt hơi sương và cơn mưa trái trời ban tối, có khu vực chung tự phục vụ trà nóng và cafe cho du khách, có khu vực bán quà lưu niệm bằng tay tinh xảo, có khu vực thu thập phân voi để sản xuất giấy, có bệnh viện cho voi, khu lưu trữ đồ đạc của du khách, viện bảo tàng voi, nhà hàng nhỏ ven sông và rất nhiều căn biệt thự gỗ ẩn mình dọc dòng sông mẹ Nam Khan, và dĩ nhiên không thể thiếu rất nhiều những nhân vật chính trong câu chuyện của tôi ngày hôm nay – cả thảy 10 chú voi, trong đó có một chú voi con sáu tuổi vị thành niên mà tôi đã kể bên trên, còn lại đều đã trên 40 tuổi, được xem là voi trung niên.
Hoạt động đầu tiên mà tất cả các du khách đều trải nghiệm là…cho voi ăn chuối. Chúng háu ăn lắm! Đưa trái nào hết ngay trái nấy, còn ngọ nguậy vòi xin thêm cho bằng được, ăn sạch luôn cả cuống của nải chuối, thấy khách nào hết rồi thì cũng tự biết dừng xin. Bọn nó được nuôi như thú cưng trong nhà, nên chẳng sợ người, mặc dù tôi thấy con người thì dường như cũng còn sợ chúng lắm. Lúc chúng tôi ngồi trò chuyện ở cái bàn đá giữa mảnh sân, con nhóc sáu tuổi còn chạy huỳnh huỵch đến hóng chuyện rồi dúi cái vòi để xin ăn. Vòi voi (trunk) là bộ phận quan trọng nhất. Voi dùng vòi để thở, đánh hơi, cảm nhận, lấy thức ăn, uống nước, tự bảo vệ, giao tiếp, và sử dụng cho những hoạt động nâng, đỡ, phủi, quấn. Chúng tôi được hướng dẫn những ngôn ngữ cơ bản trong tiếng Lào để ra lệnh cho voi, mỗi một động từ đều phải được lặp lại hai lần và dứt khoát. Tỷ dụ như Sohng Sohng = Nâng chân lên, Pai Pai = Tiến về phía trước, Hao Hao = Dừng lại, Kwah Kwah = Rẽ phải, Sai Sai = Rẽ trái, Doun Doun = Lùi về phía sau, Map Map = Ngồi xuống. Hiển nhiên, voi Lào không thể…hiểu được tiếng Anh cơ mà.
Chúng tôi đã từ chối tập cưỡi chú voi con sáu tuổi để làm quen với độ lắc lư, cách giữ thăng bằng khi ngồi trên cổ của nó. Tôi thực sự không cảm thấy đúng đắn lắm về điều đó, mặc dù tôi đã biết rõ Elephant Sanctuary Village & Resort không dùng howdah (gùi), không dùng bất cứ vũ khí hoặc công cụ gây hại nào và mỗi chú voi ở đây chỉ làm việc 04hrs/ngày, từ 09:00AM – 01:00PM. Tôi dùng từ “làm việc” vì chúng được cung cấp dịch vụ y tế tử tế, môi trường sống tốt và thức ăn đầy đủ bằng chính sức lao động của chúng, cũng như bất cứ một con người nào. Ở Elephant Sanctuary Village & Resort, chúng không nợ ai điều gì, và cũng không ai có nghĩa vụ phải nuôi chúng không công.
Tôi hoàn toàn hiểu đây là một tư tưởng gây tranh cãi, cũng là một suy nghĩ ám ảnh tôi suốt buổi trưa ngày hôm đó. Vì vậy, mà tôi sẽ đảo lộn thời gian một tí, tôi sẽ kể cho bạn nghe những gì tôi đã chứng kiến vào lúc xế chiều, về những chú voi khác không cùng số phận mà tôi đã gặp dọc dòng sông Nam Khan khi xuôi dòng đến Tad Sae.
Tôi đã gặp một chú voi đang kéo gỗ (logging) và tôi nghĩ đó là điều khủng khiếp nhất tôi đã từng tận mắt chứng kiến giống loài của mình, đối xử với một giống loài khác. Con voi bị xiềng xích, đeo gỗ trên vai, và phải kéo thêm một thân cây dài gấp ba người của nó, chầm chậm và nặng nề lê đi ngược dòng nước.
Tôi đã gặp những chú voi mang gùi có gương mặt buồn thiu phục vụ những du khách ham dịch vụ giá rẻ dưới chân thác Sae.
Elephant Sanctuary Village & Resort được sinh ra để cứu rỗi những con chú voi bất hạnh, tạo cho chúng một môi trường sống tốt hơn, dẫu không còn hoang dã. Nhưng, như trong bức thư mà nữ diễn viên-nhà hoạt động xã hội tích cực Angelina Jolie mà tôi cực kỳ hâm mộ đã viết từ Namibia, kỷ niệm 150 năm thành lập của tạp chí nổi tiếng Bazaar, thì “the mission is to save every animal possible” (nhiệm vụ của chúng ta là phải cứu chúng bằng mọi giá), dẫu cho chúng ta đều biết rằng, tất cả động vật hoang dã đều thuộc về thế giới hoang dã. Những chú voi được tiếp xúc thân thiện với người ở Lào (hay ở bất cứ nơi đâu) mãi mãi sẽ không thể nào trở về với thế giới hoang dã của chúng được nữa. Không phải vì chúng đã mất bản năng chiến đấu hay tự vệ, mà vì chúng đã không còn biết sợ con người – loài động vật nguy hiểm nhất hành tinh.
Vậy đó, mà tôi đã thôi suy nghĩ và quyết định cùng tắm cho những chú voi của Elephant Sanctuary Village & Resort. Những chú voi được ngâm mình, đùa nghịch thoả thích ở dòng sông mẹ Nam Khan của Elephant Sanctuary Village & Resort vui vẻ và tự nguyện. Con voi mà tôi cưỡi nghịch lắm, nó lấy vòi rồi bắn tung toé làm tôi ướt mèm. Con voi mà bạn đời tôi cưỡi, chỉ thích trầm mình cho làn nước mát ngấm vào từng thớ thịt, mặc kệ đời. Da của chúng dày như những thân cây đại thụ, nên Mahout muốn giao tiếp và ra lệnh cho chúng phải nắm lấy cái tai to như quạt ba tiêu mà chuyện trò. Tôi tin Elephant Sanctuary Village & Resort mong muốn mọi vị khách đến đây cảm nhận được một sự hoà hợp chân thành được tạo ra bởi một cộng đồng bao gồm những con người bản địa ở làng Ban Xieng Lom, nhà sáng lập Markus Peschke và chính những du khách.
Cũng trong lúc nghỉ trưa, tôi đã làm một bài tính rất nhỏ, cốt yếu để xem Elephant Sanctuary Village & Resort đã trục lợi trên những con voi này như thế nào. Không như những bài viết khác mà tôi đã từng chia sẻ, bài viết này có những phép cộng, trừ, nhân, chia rất thực tế, để thay mặt Elephant Sanctuary Village & Resort nói rằng, họ đã thực sự hoạt động như một tổ chức phi lợi nhuận.
Hãy nói rằng, để xây dựng được toàn bộ khu vực Elephant Sanctuary Village & Resort mất 1 triệu đô la Mỹ. Trong đó, chi phí mua lại những con voi trung niên là 25,000USD – 30,000USD/con, họ có chín con cả thảy, như vậy trung bình họ đã phải mất 247,500USD. Riêng chú voi con sáu tuổi, họ phải thuê của người bản địa sở hữu chúng với giá 45,000USD/tháng. Một con voi phải ăn 250kg/ngày để đảm bảo được năng lượng hoạt động so với thân hình đồ sộ của chúng. Với 10 con, họ sẽ phải chuẩn bị 2,5 tấn thức ăn/ngày cho chúng. Mỗi con voi sẽ có một Mahout riêng để huấn luyện, và dĩ nhiên, Mahout không thể lao động không lương. Trong đó, tôi còn chưa bao gồm 03 tài xế, 05 hướng dẫn viên, 02 chú lái thuyền, bác sĩ thú y đặc biệt, thuốc men và cơ số các nhân viên khác làm việc hậu cầu hoặc văn phòng.
Những ngày cuối năm chúng tôi đến làng được xem là những ngày cao điểm nhất trong năm, nhưng số du khách chắc chỉ khoảng 30 người. Chúng tôi phải chi trả 100USD/người (thật ra chỉ có 70USD/người do chúng tôi đã được giảm giá vào dịp Giáng Sinh). Như vậy, một ngày trung bình họ chỉ thu về 2,100USD. Một tháng cao điểm sẽ thu về được 63,000USD, chỉ vừa đủ để trả tiền thuê chú voi con sáu tuổi. Nếu những chú voi ở đây không làm việc một ngày 04hrs, chúng sẽ không thể tự chúng nuôi chúng, chúng sẽ không thể tạo được một môi trường sống hạnh phúc cho chính chúng.
Tôi đã từng chỉ trích những hoạt động trục lợi trên động vật một cách mù quáng. Bạn có biết vì sao không? Vì tôi đã từng đến châu Phi hoà mình vào đời sống hoang dã, nơi mà từng đàn voi tự do rống từng hồi báo hiệu đến ám ảnh. Vì tôi đã từng đến châu Phi – nơi mà vườn quốc gia Pilanesberg to còn hơn nửa cái thành phố mà tôi đang sống, đủ để thú rừng tự do sống một cuộc đời hoang dã đặc ân của chúng, hay thậm chí là ngang nhiên đi lại trong thành phố ở Zimbabwe, ở Namibia hay là Mozambique. Vì tôi đã từng đến Nam Phi – một đất nước đủ giàu có để chính phủ và những nhà tài phiệt tài trợ không tiếc tay để bảo tồn động vật hoang dã. Và vì cả thế giới chỉ hướng về châu Phi – cái nôi của nhân loại khi nhắc về động vật hoang dã. Hiển nhiên, một chuyến đi đến châu Phi để trở về với cội nguồn của tất cả sẽ đắt gấp 20 lần so với việc đi Lào. Và vì rất nhiều những “vì” tôi đã thực sự trải nghiệm ở trên, tôi tự cho mình cái quyền đánh giá và cảm kích những gì Elephant Sanctuary Village & Resort đã làm tự phát cho những chú voi ở Luang Prabang.
Nếu có nợ núi rừng Luang Prabang một điều gì đó, thì có lẽ đó là một lời xin lỗi cho sự nông cạn của chính mình trước khi đặt chân đến đây. Điều duy nhất tôi có thể làm để bảo vệ những chú voi trên dòng sông Nam Khan này khi đến Lào là đóng góp cho những tổ chức đúng đắn. Tôi đọc khá nhiều đánh giá về Elephant Sanctuary Village & Resort trên các trang mạng du lịch, hầu hết những đánh giá một sao đều là vì du khách đã chọn nhầm địa điểm. Vẫn còn rải rác rất nhiều những nơi bán tour cưỡi voi kiếm lời với cái giá rẻ mạt, thậm chí chỉ có hai mươi đô la Mỹ hơn kém/ngày. Tôi cũng đọc khá nhiều những đánh giá trung bình vì họ cho rằng đến Elephant Sanctuary Village & Resort quá đắt so với những nơi khác; số ít cho rằng họ chẳng tìm được niềm vui gì trong việc cưỡi những con vật to lớn chậm chạp. Nếu họ tìm đến nơi đây cùng chơi đùa với chúng, giao tiếp với chúng bằng một cái ôm, và giúp đỡ chúng bằng cách đóng góp một đánh giá thật tốt, tôi tin họ mới là kẻ được cứu rỗi.
Ở Luang Prabang hiện đang có hơn 50 con voi được nuôi, và chỉ có 10 con đã được mua lại bởi Elephant Sanctuary Village & Resort. Họ vẫn đang trong quá trình thu mua lại càng nhiều càng tốt. Tôi tin họ sẽ làm được. Và tôi chắc chắn vẫn sẽ dõi theo hành trình của họ. Nơi đây từng là Baan Xang – Làng Voi được thành lập từ năm 1890 chuyên đào tạo, huấn luyện voi để phục vụ cho hoàng gia Lào dưới triều đại Lane Xang, khi Luang Prabang vẫn còn là kinh thành. Markus Peschke đã tìm thấy nơi đây, mua một chiếc xe Land Rover vượt đường xa từ Thái Lan sang Luang Prabang vô cùng khó khăn, trở thành công ty lữ hành đầu tiên sở hữu xe ô tô để đưa đón du khách nước ngoài trong những năm đầu thập niên 60 ở Lào. Và với một 1 triệu đô la Mỹ, cho dù là ở thời điểm đương đại, tôi cũng tin ông có thể đầu tư sinh lời dễ dàng hơn rất nhiều so với việc nuôi voi ở một làng quê hẻo lánh. Chỉ có thứ tình yêu đủ lớn với Thiên Nhiên mới có thể làm được những điều phi thường nhường ấy.
Đây là lần thứ Tư trong cuộc đời tôi được tiếp xúc với voi.
Lần thứ Nhất tôi được mẹ cho cưỡi voi dùng gùi ở Hồ Tuyền Lâm, Đà Lạt. Năm đó tôi 07 tuổi.
Lần thứ Hai tôi đã chạy vắt giò lên cổ khi một gia đình nhà voi xuất hiện lù lù bên cây baobab nghìn năm tuổi mà tôi đang say sưa đứng ngắm ở Zimbabwe.
Lần thứ Ba ở Nam Phi, tôi đã ngắm nhìn chúng từ rất xa khi những ánh nắng cuối cùng của miền hoang mạc sắp tắt hẳn. Những tiếng rống hùng dũng, tự do và giương oai của kẻ thống trị núi rừng vang lên, cũng là lúc những cuộc săn đuổi đẫm máu bắt đầu. Đó, có lẽ là thứ âm thanh uy nghi nhất trong ký ức của tôi.
Và lần thứ Tư, tôi đã ôm lấy cái vòi nũng nịu như trẻ nhỏ của những chú voi trên dòng sông Nam Khan. Nếu chúng ta không thể trả chúng về với núi rừng, thì hãy yêu thương chúng.
Tôi dành ngày đầu tiên của một năm mới để viết về những điều tôi đã học được từ những chú voi và nhà sáng lập Markus – chẳng ai vinh danh ông, chẳng ai biết đến ông, nhưng ông đã truyền cảm hứng mạnh mẽ đến một kẻ nhỏ bé như tôi, có đủ mạnh mẽ hơn để lan toả những việc tốt cỏn con mà tôi có thể làm trong vòng tròn của mình.
Chúng ta nợ Mẹ Thiên Nhiên rất nhiều. Hãy chọn làm điều đúng đắn nhất, vì chúng ta – loài động vật nguy hiểm nhất và thông minh nhất của tạo hoá – có quyền lựa chọn.
———-
.::Nat & her journeys::.
Elephant Sanctuary Village & Resort, Luang Prabang, Laos, Dec ’18
P.S: Khi tôi đọc lại những dòng này sau 06 năm, tôi vẫn yêu thương và ôm lấy chính mình vì những dòng ký ức tôi đã viết ở trên. 11 tháng sau khi chúng tôi viếng thăm Elephant Sanctuary Village & Resort (từ tháng 11/2019), họ đã tuyên bố ngừng hoàn toàn hoạt động cưỡi voi, và họ thay thế bằng những hoạt động khác, để con người và voi song hành. Họ đã tốt hơn từng ngày một cách bền vững. Điều này một lần nữa nhắc nhở tôi phải luôn luôn cẩn trọng trong mọi hành động, suy nghĩ, lựa chọn của bản thân. Tương Lai của chúng ta đều nằm ở Hiện Tại.
A blog around the corner 