(*): tôi không muốn đặt tiêu đề “những người tôi đã gặp ở Bhutan”, vì có nhiều hơn danh từ “con người” đã làm cho hành trình ngắn ngày của tôi ở Bhutan trọn vẹn. Ở Bhutan, có nhiều sự sống đến từ động vật, cỏ cây, sông ngòi, rừng rậm, núi đồi đã làm cho trái tim tôi thổn thức. Ở Bhutan, “con người” cũng chỉ là một phần để cân bằng vũ trụ. Ở Bhutan, “con người” có vị trí bình đẳng như bao sự sống và giống loài khác. Không có một danh từ nào phù hợp để tôi có thể sử dụng tốt hơn ở đây, nên tôi xin được phép dùng “the living figures” để không mang hàm ý đánh đồng “con người” với bất cứ loài động vật, thực vật nào; và ngược lại, cũng không mang ý nghĩa thần thánh hóa, nhân hóa bất cứ loài động vật, thực vật để so sánh với “con người”. Mỗi giống loài ở Bhutan đều được tôn trọng như nhau, và tôi xin phép được giữ nguyên tâm thế đó cho mọi bài viết về Bhutan.

---

Bhutan – đất nước Rồng Sấm (Thunder Dragon) hay còn được gọi là Đất Nước Hạnh Phúc (the land of Happiness). Một trong những nguyên tắc đầu tiên của Hạnh Phúc là lòng biết ơn. Vì vậy, tôi xin phép được dùng bài viết đầu tiên về Bhutan để bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình đến “the living figures” tôi đã gặp trên đường. Tôi ghi chép lại một cách ngẫu nhiên theo trí nhớ của mình.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến The Happy Firm – công ty lữ hành đã dành rất nhiều thời gian và sự kiên nhẫn đối với một kẻ khó chịu và khó nuông chiều như tôi suốt nhiều tháng liền, cũng như sự tin tưởng dành cho một vị khách hàng có rất nhiều câu hỏi. The Happy Firm đã thiết kế một lịch trình cực kỳ vừa vặn và phù hợp với nhu cầu của tôi. Tôi mong muốn sự riêng tư tối đa, sự thuận tiện tối đa, sự kết nối tối đa với văn hóa Bhutan cho lần “trở lại” trên những cung đường của mình sau năm năm làm Vợ, làm Mẹ. The Happy Firm đã bố trí một căn phòng đẹp nhất khách sạn Nak-sel – một trong 10 khách sạn boutique đẹp nhất thế giới và là khách sạn boutique cao nhất thế giới như một món quà gửi đến vợ chồng chúng tôi cho kỷ niệm ngày cưới vào tháng Năm. The Happy Firm đã sắp xếp chú Sonam là hướng dẫn viên của chúng tôi, và chú Tshering là tài xế của chúng tôi trong 04 ngày xuyên suốt. Quan trọng hơn tất thảy, The Happy Firm đã thành công mang đến trải nghiệm chuyến bay thẳng (charter flight) cùng Bhutan Airlines trong chuyến đi mùa xuân lần này. Những chuyến bay đến và đi khỏi Bhutan được xem là những chuyến bay nguy hiểm nhất thế giới. Với địa hình hiểm trở đặc thù, Bhutan chỉ cho phép phi công người Bhutan và những phi công nước ngoài hiếm hoi được cấp phép bởi hàng không Bhutan được làm chủ bầu trời Bhutan. Phải thú nhận một điều rằng, tim tôi đã rớt vài nhịp, tưởng tượng một viễn cảnh xấu nhất, nỗi sợ về một lời hứa dở dang với con gái đang chờ đợi ở nhà, tay tôi đã nắm chặt tay chồng, và tôi cũng đã cầu nguyện khi máy bay liên tục đảo cánh qua những khe núi hút gió lồng lộng của dãy Himalaya. Cho đến thời điểm hiện tại, Bhutan vẫn chưa ghi nhận một lịch sử hàng không đau thương nào (và trái tim tôi mong mỏi sẽ không bao giờ có một lịch sử hàng không đau thương nào).

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến khách sạn Nak-sel – trong tiếng Dzongkhan có nghĩa là “Rừng”. Mọi nhân viên nhà hàng ghi nhớ vị trí chiếc bàn yêu thích của vợ chồng chúng tôi trong bữa sáng, và bữa tối. Nhân viên quầy trứng luôn nhớ món omelette “đầy đủ” không cà chua. Nhân viên nữ quầy lễ tân giúp tôi mặc Kira. Nhân viên nam quầy lễ tân giúp chồng tôi mặc Go. Ban quản lý tận tình chỉ dẫn từng ngóc ngách, và đặc biệt sắp xếp căn phòng suite quá to cho hai người lưu trú, nhìn được ba mặt của núi rừng, thung lũng, bình minh và toàn cảnh một Nak-sel sinh động với muôn hoa đua nở, cả một vườn cây táo nở hoa trắng xóa, một dòng suối róc rách chảy ngang, cây cỏ xanh rì và những căn nhà vườn rải rác đẹp như tranh vẽ. Đây là một trong những căn phòng đẹp đẽ nhất mà tôi đã từng được ở. Có một câu chuyện nhỏ mà tôi đã nghe lóm được rằng, tài tử Leonardo Di Caprio đã từng chọn Nak-sel cho chuyến thăm Bhutan của mình.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến chú tài xế Tshering. Dù cũng có đôi ba bận chú đánh lái điêu luyện qua những khúc cua tay áo gắt đến độ…chồng tôi buồn nôn (và đã nôn), nhưng chú đáng yêu vô cùng. Qua gương chiếu hậu, chỉ cần nhìn thấy tôi níu kéo một khung cảnh, chú sẽ chủ động dừng lại ngay. Chỉ cần nhìn thấy chúng tôi từ xa, chú sẽ chủ động nổ máy xe và mở sẵn cửa. Chú là một người vui vẻ làm thật tốt công việc của mình hàng ngày trong suốt 17 năm. Chú đã làm cho một cuộc đời đơn giản của mình trở nên hoàn hảo. Chú là một Hirayama của Perfect Days (**) đời thực (**: một bộ film của Nhật Bản sản xuất 2023).

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến chú Sonam – hướng dẫn viên của chúng tôi. Không có một ngữ từ, khoản tiền công hay tiền thưởng phụ nào là đủ lớn và xứng đáng gửi tặng đến chú. Chúng tôi chỉ gửi đến chú một khoản cảm ơn rất rất nhỏ so với những gì chú đã làm cho chúng tôi mà thôi (và tôi ước mình giàu có hơn nữa để có thể gửi tặng đến chú gấp nhiều lần hơn). Tôi xin được mượn lời của một du khách Ấn Độ lướt qua chúng tôi trong viện bảo tàng quốc gia Bhutan để nói về chú: “Tôi xin lỗi đã phải ngắt lời. Nhưng tôi thực sự ấn tượng với cách mà anh giải thích cho hai bạn đây. Tôi cũng có hướng dẫn viên của mình, như anh thấy là tôi tách đoàn luôn và tôi phải dừng lại khi nghe anh nói. Đó là một kỹ năng. Những gì anh nói vô cùng cuốn hút. Hai cô cậu đây thực sự đã rất may mắn khi có anh”. Tôi cũng xin được kể lại một câu chuyện trong hàng trăm câu chuyện khác về chú. Khi chúng tôi đi tắm đá nóng ở nhà người dân địa phương, bà chủ nhà phốp pháp hiền từ chỉ lên trần nhà, khoe với chúng tôi hai chiếc nón lá. Tôi đã thốt lên rằng: “Ôi, cháu thật xấu hổ, không thể mang theo gì để tặng cho người dân địa phương ở đây”. Chú đã xua tay trả lời: “Đừng nghĩ vậy. Hai bạn đã từ xa đến đây, đó là nguồn tài chính cho quỹ giáo dục miễn phí dành cho lớp trẻ Bhutan, và là nguồn tài chính y tế miễn phí dành cho những người lớn tuổi như chúng tôi, lại còn tạo được công ăn việc làm cho rất nhiều người. Hai bạn thực sự đã cho chúng tôi quá nhiều rồi”. Chú sẽ còn xuất hiện xuyên suốt trong những câu chuyện về Hạnh Phúc ở Bhutan. Chú Sonam trong lòng tôi – cũng như Hassan ở Maroc, chú Mario ở Nam Phi, cô giáo Kayoko Takahashi ở Nhật Bản và Smart ở Zimbabwe – là những người đại diện tiêu biểu nhất cho dân tộc của mình.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến Lama Tshering – thầy trụ trì của ngôi chùa linh thiêng nhất Bhutan: Tiger’s Nest. Được có mặt và dự buổi lễ nguyện cầu của đấng thầy là một trong những vinh dự lớn nhất đời người. Là một người theo thuyết vô thần, tôi cũng đã nhắm mắt tập trung cho hiện tại, cùng đoàn người hành hương từ khắp bốn phương đổ về nơi đây thành tâm đọc tâm chú. Tôi cũng gửi lời xin lỗi nếu trong lúc ở nơi thánh thần bậc nhất thế giới ấy tôi đã có những thắc mắc chưa đúng đắn, những ý nghiệp vô tình xuất hiện hoặc những hành động vô tình xúc phạm ai đó, sự vật nào đó, sự việc nào đó. Đến từ một đất nước có đôi phần hỗn độn, từ một nơi khác biệt vô cùng so với Bhutan, tôi tin mình đã bị vẩn đục ít nhiều trước khi đặt chân đến Taktshang. Tương truyền rằng, tu hành bảy ngày ở Bhutan, sánh ngang với tu hành bảy năm ở Tây Tạng (do Tây Tạng đã chịu quá nhiều áp bức). Tôi chỉ lưu lại chưa đến bảy giờ ở Tiger’s Nest nhưng đã may mắn mở được con mắt thứ Ba của mình – theo cách mà chú Sonam đã giải thích – và tôi tự nhận thấy tâm hồn mình cần phải được gột rửa rất nhiều năm nữa về sau.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến Six Senses (SS) Thimphu. Dù chỉ là một cặp đôi ngẫu nhiên ghé qua cho bữa trưa muộn, chúng tôi cũng được chăm sóc rất tận tình (tôi đã yêu cầu The Happy Firm đặc biệt sắp xếp cho điểm đến này). Biết chúng tôi đã phải đi một chặng đường dài, vất vả, đường đèo quanh co váng cả đầu để đến được một SS hẻo lánh nhưng đắc địa, nhân viên đã gửi một chai nước khoáng Himalaya đặc biệt của riêng SS – dành cho những vị khách không quen địa hình như một món quà. Chính phủ vô cùng khắt khe với các doanh nghiệp nước ngoài hoạt động tại Bhutan, nhưng lại có đến 05 SS rải rác khắp Bhutan: Thimphu, Punakha, Paro, Gangtey, và Bumthang. SS chưa (và sẽ không) bao giờ làm tôi thất vọng, và tôi luôn tự hào vì đã là một phần nhỏ nhoi, ngắn ngủi của SS trong những năm trẻ tuổi của mình. SS là nơi đã thay đổi toàn bộ nhân sinh quan của tôi về Mẹ Thiên Nhiên, về tự do, về sự phát triển bền vững cho bản thân, cho môi trường, cho tương lai. Tôi biết mình đã đúng khi giữ vững niềm tin ấy hơn một thập kỷ qua khi đặt chân đến SS Thimphu. Ở Việt Nam, sau vụ li hôn nghìn tỷ của “ông vua-bà hoàng” cà phê, người ta hay đùa vui kháo nhau một câu trích dẫn nổi/tai tiếng: “nhiều tiền để làm gì?“. Tôi mà có nhiều tiền, tôi sẽ quay lại mỗi SS ở Bhutan qua xuân, hạ, thu, đông để tắm mình trong nắng, gió, và những khu rừng thần thoại.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến chú họa sĩ, người nghệ sĩ tự thân tài ba Tshering Penjor mà chúng tôi đã gặp ở Bảo Tàng Quốc Gia Paro. Khi tôi đang trầm trồ với những tác phẩm nghệ thuật được trưng bày của chú và giữ yên lặng phía sau bóng lưng để ngắm nghía thật kỹ bức họa một nhà sư trẻ đang ngước nhìn bầu trời chú đang hoàn thành, chú đã chủ động đứng lên, quay lại, giới thiệu và bắt tay chào mừng tôi đến với Bhutan. Chú hiện lên như một ông Bụt hiền từ tôi biết qua những câu chuyện cổ tích thuở xưa: tóc bạch kim bừng sáng, cặp kính thông thái, gương mặt hồng hào, thân hình cao to, cân đối và vô cùng thân thiện. Đối với cá nhân tôi, chú chính là người hữu duyên. Tôi nói vậy là vì khi chú chia sẻ về việc người họa sỹ ở Bhutan trước đây không bao giờ ký tên của mình lên mỗi bức tranh, cho đến khi cuộc cách mạng công nghệ bùng nổ, với sự ăn cắp trắng trợn chất xám của những người sáng tạo bất chấp thời gian và không gian, chú buộc phải ký tên của mình lên mỗi bức tranh chú đã vẽ. Một khi tính sở hữu vật lý của chúng ta tồn tại, chúng ta sẽ trở nên ích kỷ hơn, và là khởi nguồn của nhiều khổ đau về sau. Chú đã trích dẫn câu nói của Đức Phật: “The root of all suffering is attachment” (gốc rễ của mọi khổ đau là sự ràng buộc lẫn nhau). Đây chính là câu nói mà tôi tâm đắc nhất trong rất nhiều câu răn dạy của Đức Phật, và đây là câu nói duy nhất tôi ghi lại khi đặt chân đến Lâm Tì Ni (Nepal) năm nào.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến những hướng dẫn viên, tài xế địa phương của nhiều đoàn khác, những nghệ sĩ trình diễn buổi tối văn hóa đã cùng nắm tay nhau thành một vòng tròn lớn, cùng nhảy điệu múa dân gian Bhutan để thắt chặt hai nền văn hóa Việt Nam – Bhutan, đã cùng đốt lò sưởi ấm, cùng đánh đàn, hát vang những ca khúc quốc tế bất hủ, những bài hát trữ tình tiếng Anh, và đọc rap bằng tiếng Bhutan nữa. Khi tôi viết lại những dòng này, giai điệu của “Khaten” vẫn còn vang vọng trong đầu. Nhờ bài hát này, mà ca/nhạc sỹ đã trở thành phò mã của Vương quốc đấy.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các cô chú Việt Nam cùng chuyến đi, ngoài việc niềm nở chụp ảnh cho hai vợ chồng chúng tôi, các cô chú đã không bỏ cuộc trên hành trình chinh phục Tiger’s Nest. Các cô chú là minh chứng sống động cho sự kiên trì không giới hạn tuổi tác.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến người dân Bhutan du mục chân phương, thuần khiết ở thung lũng Haa. Ở đó, có một bạn nữ xinh đẹp đã chạy đôn đáo tìm một chiếc kim băng giúp tôi mặc lại Kira. Ở đó, có một ông lão luôn giới thiệu “eighty three” (83 tuổi) nằng nặc đòi chụp ảnh cùng chúng tôi. Ở đó, có những đứa trẻ vẫy chào hào hứng “Hello Japanese” (xin chào các bạn Nhật Bản). Chú Sonam bảo rằng ngôi làng bình yên này chẳng mấy khi có khách du lịch ghé qua. Ở đó, có cả người đàn ông nát rượu, có bà chủ quầy chạp phô tối tăm, tù túng nhưng lại thần kỳ như chiếc túi của Doraemon khi có đủ mọi thứ, và chúng tôi đã kịp mua về 1 lít rượu Ara đặc sản được chưng cất từ nước tinh khiết của dãy Himalaya.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến những vị tiểu hòa thượng (đặc biệt ở Paro Dzong), có vị chỉ vừa bằng tuổi con gái nhỏ của tôi ở nhà đã luôn nhí nhảnh, hồn nhiên, trong sáng đúng với lứa tuổi của mình, và là một phần trong những bức ảnh kỷ niệm của tôi.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các du khách Ấn Độ đã lầm tưởng chúng tôi là người dân địa phương trong trang phục Kira và Go của Bhutan, đam mê chụp hình, quay film, nhảy vòng quanh múa hát những giai điệu đặc trưng Bollywood trên cung đường Dantak cao nhất Bhutan (3988m), làm cho trải nghiệm ở Bhutan của chúng tôi thêm phần đặc sắc.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến anh nhân viên hải quan rảnh rỗi và nhiệt tình, hỗ trợ chúng tôi đổi tiền địa phương sang USD bằng cách gọi cháy máy ngân hàng mBOB duy nhất ở sân bay Bhutan, đi ra đi vào từ cổng này qua cổng nọ. Ở Bhutan, chỉ có ga đến mới có quầy đổi tiền, các bạn hãy nhớ nhé.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến những con chó ngủ ngày, ngủ đêm, ngủ dưới nắng, ngủ dưới bóng râm, ngủ cheo leo bên vách đá, ngủ giữa dòng người qua lại, ngủ trong rừng, ngủ dưới phố đã làm cho hành trình của chúng tôi thêm phần dễ thương, đặc biệt là một đứa đen tuyền, vạm vỡ còn nhảy cẫng lên cao hơn cả người xô hẳn tôi trên đường mòn để xin ăn. Chắc là cảm thấy mình hơi quá đáng, nên đã chịu ngồi lại đối thoại nghiêm túc hơn. Tôi tìm được một chiếc bánh Oreo trong những giờ phút cuối cùng tôi ở lại Bhutan, tôi đã để trong túi áo xuyên suốt buổi sáng, hòng tìm được một đứa xin ăn nào khác; buồn thay, tôi đã phải vứt lại ở thùng rác hải quan.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến đàn bò Tây Tạng (yak) trên thảo nguyên xanh. Chúng cứ chầm chậm hiện ra hiền hòa trên những cung đường uốn lượn đẹp nghẹt thở.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến “Thần Rừng”. Đây là một cách gọi theo trí tưởng tượng của tôi, được nhặt nhạnh từ bộ film hoạt hình Ghibli nổi tiếng Princess Mononoke (1997) – một trong những bộ film Ghibli tôi yêu thích nhất. Hóa ra, “cụ” Hayao Miyazaki đã vẽ ra một Bendu dựa trên đời thực. Hình ảnh bên trái là hình ảnh Thần Rừng trong film của Ghibli, và hình ảnh bên phải là hình ảnh tôi đã ghi lại từ những cánh rừng ở Bhutan, trên đường xuống Tiger’s Nest. Đây là hình ảnh đã để lại ấn tượng sâu sắc trong tôi, và là hình ảnh tôi liên tưởng ngay lập tức. Bên cạnh đó, còn là những hàng thông bạt ngàn vô tận, là những quả thông xanh khổng lồ nhựa nhớp cả tay, là núi đồi hùng vĩ trùng điệp, là đỗ quyên rừng – vị nữ hoàng hoa núi ngạo nghễ nở đỏ rực ven đường, là rễ cây chằng chịt tạo thành những bậc thang kỳ thú, là những cây sồi nâu trăm tuổi, là chim muông đủ loại thi nhau bay lượn hòa vang tiếng hót, và là một bầu không khí trong lành không nơi đâu có được. Không một nơi nào còn lại trên thế giới có được bầu không khí không vấy bẩn tinh thần, thể xác, cả bên ngoài lẫn bên trong như Bhutan.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến Đức Vua Jigme Khesar Namgyel Wangchuck và Vương Hậu Jetsun Pema của Vương Quốc Bhutan. Chuyện tình của Quốc Vương và Vương Hậu được biết đến rộng khắp không phải do thêu dệt, mà vì do đó là sự thật. Đức Vua và Vương Hậu đã viết nên một chuyện tình cổ tích, dựng xây một vùng đất cổ tích giữa một thế giới hỗn loạn. Đức Vua và Vương Hậu đã gieo rắc hy vọng về tình yêu, về cuộc sống, về tương lai tốt đẹp cho những con người bé nhỏ như chúng tôi. Có một bí mật nhỏ trong hành trình này: chú Sonam đã đưa chúng tôi đến một địa điểm có thể nhìn trực tiếp xuống nơi sinh sống của gia đình Quốc Vương. Chú nói rằng, lần tới nếu tôi có dịp quay lại Bhutan, nơi này sẽ biến mất (khi chúng tôi đến, đó đang là một công trình chuẩn bị xây dựng). Đức Vua và Vương Hậu sống khiêm nhường trong một biệt thự vừa vặn cho gia đình 05 người (có lẽ còn nhỏ hơn cả những biệt phủ của những người giàu có tại Việt Nam), bên cạnh văn phòng Quốc Hội để Ngài có thể đi bộ đến nơi làm việc mỗi ngày. Ở Bhutan không có lâu đài hoàng gia, cũng không có dinh thự nguy nga, lộng lẫy. Ở Bhutan, mọi nơi ở đều là vừa đủ.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến người bạn đời của mình – người đã cùng tôi đi đến vùng đất Hạnh Phúc; người chưa bao giờ buông tay tôi trong đoạn đường dốc lên, và cả những đoạn đường dốc xuống; người chưa bao giờ bỏ tôi lại phía sau khi nhịp thở tôi hụt hơn, bước chân tôi ngắn hơn; người chưa bao giờ để tôi phải cồng kềnh khuân vác những món đồ leo núi cần thiết; người luôn dìu tôi qua những bậc tam cấp trơn trượt, dễ ngã, dù thấp hay cao; người luôn nắm tay tôi đi qua những đoạn đường phẳng lặng, những thung lũng bình yên.

Tôi gửi lời cảm ơn sâu sắc đến bản thân mình vì đã không bỏ cuộc, vì đã luôn cố gắng trở thành phiên bản tốt hơn của mình mỗi ngày, vì đã vẫn còn xúc cảm với những gì đang xảy ra hàng ngày, hàng giờ, vì luôn vững tin vào chân-thiện-mỹ, vì biết đúc kết điều đúng để phát triển thêm và điều sai để sửa chữa, vì đã nhận thức về Hạnh Phúc theo cách mà tôi tin là nguyên sơ nhất: là Hiện Tại và là ngay trong ngôi vườn nội tâm của chính ta.

_________

.::Nat & her journeys::.

Bhutan, April ’24